Wanneer je op zaterdagochtend de deur van een supermarkt opent, denk je niet aan de concurrentie. Je denkt aan de lege koelkast, aan de lijst die je op je telefoon hebt gekrabbeld, aan de krakende winkelwagen. De uitdrukking « boodschappen doen » verwijst oorspronkelijk echter naar iets heel anders dan een bezoek aan de schappen. De etymologie ervan gaat terug naar het idee van rennen, snel van het ene punt naar het andere bewegen, lang voordat de grote oppervlakten werden uitgevonden.
Het woord « boodschappen » vóór de supermarkt: een verplaatsing, geen aankoop
In het Oudfrans duidt het zelfstandig naamwoord boodschap de actie van rennen aan, in de fysieke zin van het woord. Historische woordenboeken zoals de Godefroy of de FEW bevestigen dat het woord snel naar een tweede betekenis verschuift: de « ronde », de snelle verplaatsing die wordt gedaan om een specifieke taak te volbrengen.
Zie ook : Top zangers en acteurs met een mullet die de mannenmode hebben beïnvloed
Men sprak van een « boodschap naar de markt » om de reis te beschrijven, niet wat men daar kocht. De nuance is belangrijk: het woord vangt de beweging, niet de transactie. Wanneer we ons afvragen waarom we zeggen boodschappen doen, is het deze laag van betekenis die we onder de oppervlakte terugvinden.
Deze verschuiving kan worden verklaard door het dagelijks leven vóór de vaste winkels. Gedurende eeuwen betekende bevoorraden dat men tussen verschillende plaatsen moest bewegen: de markt voor groenten, de molen voor meel, de put voor water. Elke verplaatsing vormde een « boodschap ». Het meervoud « de boodschappen » behoudt deze sporen: men deed niet één boodschap, maar meerdere, in verschillende richtingen.
Ook interessant : Ontdek de Magie van de Natuur: Hoe en Waarom Veranderen Orchideeën van Kleur?
Boodschappen doen en boodschappen doen: regionale variaties in de Franstaligheid
De uitdrukking heeft niet overal in de Franstalige ruimte hetzelfde monopolie. In België hoort men vaak boodschappen doen, een formule die verwijst naar het idee van « boodschap » in de zin van « boodschap om over te brengen » of « taak om uit te voeren voor iemand anders ». In Quebec domineert « naar de kruidenier gaan » in de gesproken taal, zelfs wanneer de werkelijke bestemming een supermarkt of een buurtwinkel is.
In Zwitserland coëxisteert « boodschappen doen » met « boodschappen doen » afhankelijk van de kantons en generaties. Deze varianten zijn niet anekdotisch: ze onthullen dat elke regio een ander woord heeft vastgesteld voor dezelfde huishoudelijke activiteit.
Wat deze uitdrukkingen gemeen hebben, is hun verankering in de routine van het huishouden in plaats van in het plezier van winkelen. « Boodschappen doen » is niet hetzelfde als « winkelen ». De eerste formule draagt een huishoudelijke verplichting met zich mee, de tweede een vrijetijdsactiviteit. Dit onderscheid geldt in de hele Franstaligheid, zelfs daar waar « boodschappen doen » niet de dominante formule is.
Boodschappen, winkels, winkelen: drie uitdrukkingen, drie intenties
Men verwart vaak « boodschappen doen », « winkelen » en « shoppen ». Hun gebruik scheidt ze echter duidelijk.
- Boodschappen doen verwijst naar de bevoorrading van het huishouden: voedsel, huishoudelijke producten, artikelen van eerste nood. Men voert een taak uit, men vinkt een lijst af.
- Winkelen impliceert een rondwandeling tussen merken, vaak kleding- of decoratiewinkels, zonder een specifieke lijst. Het plezier van kijken maakt deel uit van de activiteit.
- Shoppen, een anglicisme dat in het dagelijks gebruik is gekomen, voegt een connotatie van stedelijk vermaak toe. Men « shopt » met vrienden, zelden alleen met een winkelwagentje vol diepvriesproducten.
De grens tussen deze drie formules ligt meer in de intentie dan in de plaats. Men kan boodschappen doen in een winkelcentrum en winkelen in een hypermarkt. Wat verandert, is de houding: huishoudelijke noodzaak aan de ene kant, slenteren aan de andere kant.
Het werkwoord « doen » als marker voor huishoudelijke taken
De keuze voor het werkwoord « doen » is niet toevallig. In het Frans gaat « doen » gepaard met huishoudelijke klussen: het huis schoonmaken, de afwas doen, de was doen. De uitdrukking « boodschappen doen » past in deze reeks. Het plaatst de bevoorrading van het huishouden op hetzelfde niveau als de andere repetitieve taken van het dagelijks leven.
Deze linguïstieke verbinding heeft een sociologische dimensie. Lange tijd werd « boodschappen doen » geassocieerd met huisvrouwen, net als « strijken » of « koken ». De uitdrukking draagt nog steeds deze stempel, ook al is de taakverdeling veranderd.
Waarom de uitdrukking standhoudt in het tijdperk van drive en levering
Men zou verwachten dat « boodschappen doen » zou verdwijnen met de drive, de bezorgapps en de voedselabonnementen. De fysieke verplaatsing, die de oorspronkelijke betekenis vormde, is niet meer systematisch. Men bestelt vanaf een bank, men haalt een tas uit een koffer zonder de winkel binnen te gaan.
De uitdrukking houdt stand om een eenvoudige reden: ze verwijst naar het beheer van de bevoorrading, niet naar de reis. Men zegt « ik heb online boodschappen gedaan » zonder dat iemand een tegenstrijdigheid opmerkt. Het woord heeft zijn transformatie voltooid: het beschrijft niet langer een verplaatsing, maar een huishoudelijke verantwoordelijkheid.
Deze linguïstische weerstand is ook waarneembaar in andere Romaanse talen. In het Spaans volgt « hacer la compra » (letterlijk « de aankoop doen ») dezelfde logica van abstractie: het werkwoord « hacer » absorbe de taak, ongeacht het gebruikte kanaal.
- De drive heeft de rondwandeling in de schappen verwijderd, maar niet het woord « boodschappen » in de mond van de gebruikers.
- De bezorgapps tonen vaak « mijn boodschappen » als titel van de winkelwagentje, waarbij ze de uitdrukking hernemen zonder deze in twijfel te trekken.
- Enquêtes over consumptiegewoonten blijven « boodschappen doen » gebruiken als categorie, ook voor digitale aankopen.
De uitdrukking heeft de verdwijning van de openluchtmarkt overleefd, de komst van de supermarkt en vervolgens die van de online handel. Haar langdurigheid is te danken aan haar plasticiteit: ze plakt aan de activiteit, niet aan het medium. Zolang er een huishouden gevoed moet worden, zullen we waarschijnlijk blijven zeggen dat we « boodschappen doen », zelfs vanaf een scherm.